नमस्कृत्य परं ब्रह्म सीतया सह राघवम् ।
आनन्दभाष्यकृद्रामानन्दाचार्यं समाश्रये ॥१॥

पादपद्मं गुरोर्नत्त्वा संसारार्णवतारकम् ।
कुर्वे सिद्धान्तबोधाय श्रुतिसिद्धान्तदीपिकाम् ॥२॥

विशिष्टाद्वैतनामा हि सिद्धान्त: श्रुतिसम्मतः ।
"सदेव सोम्येदमग्रे" इत्येतछ्रुतिमानतः ॥३॥

तत्र चिदचिदीशेतिभेदात् तत्त्वं त्रिधा मतम् ।
"क्षरं प्रधानमि "त्येतच्छ्रुतेस्तत्र प्रमाणता ॥४॥

तत्र ज्ञानस्वरूपोऽणुश्चिदर्थो जीव उच्यते ।
परागथाजडं नित्यं विभु ज्ञानं हि तद्गुणः ॥५॥

संयोगगतिमत्त्वाच्च द्रव्यत्वमुभयोर्मतम् ।
परेण ज्ञानवेद्योऽपि स्वात्मा स्वेनापि गृहृते ॥६॥

विकारिता मता ज्ञाने नात्मनि सा हि सम्मता ।
सङ्कोचश्च विकासश्च विकारौ सम्मतौ मतौ ॥७॥

"अहं जानामि" इत्येषा प्रतीति: सर्वसम्मता ।
ज्ञानाश्रयस्ततश्चात्मा ज्ञानं गुणस्तथात्मनः ॥८॥

आत्मतज्ज्ञानयोश्चाथ प्रकाशभूतयोस्तथा ।
आधाराधेयभावो हि दीपतत्प्रभयोरिव ॥९॥

विषयाणां प्रकाशस्य काले ज्ञानं प्रकाशते।
प्रकाशते सदा चात्मा धर्मिभूतः सनातनः ॥१०॥

अनुकूलस्तथा चैकः स्फुरत्यात्मा सदैव हि।
ज्ञानं चाप्यनुकूलत्वात् सुखरूपं मतं बुधैः ॥११॥

"अहं सुखं किलास्वाप्समि" त्थंभूतप्रतीतितः ।
आत्मा सुखस्वरूपोऽत्र स्वस्मै च स्वप्रकाशता ॥१२॥

ज्ञाने नित्यविभूतौ च परस्मै स्वप्रकाशता ।
स्वान्यनिर्वाहकत्वेन दीपवत् तत्र सा मता ॥१३॥

अणुत्वेऽप्यात्मनस्तस्य ज्ञानं विभु यतस्ततः ।
सुखदुःखोपलब्धिर्हि भालादौ सम्मता बुधैः ॥१४॥

एककाले तथाऽनेककायग्रहश्च योगिनाम् ।
श्रुतं ज्ञानस्य नित्यत्वं "न विज्ञातु" रितिश्रुतौ ॥१५॥

उत्क्रान्तिगमनादिभ्यश्चात्माऽणुर्न विभुर्मतः ।
"एषोऽणुरात्मा" इत्येवमणुत्वं चात्मनः श्रुतम् ॥१६॥

बालस्य स्तन्यपाने हि प्रवृत्तेर्नित्यताऽऽत्मनः ।
"अजो नित्यः शाश्वतोऽयम्" प्रमाणं तत्र विद्यते ॥१७॥

मध्यमपरिमाणत्वे त्वात्माऽनित्यो भवेत् किल ।
सावयवत्वहेतोर्हि लोके घटपटादिवत् ॥१८॥

कृंतस्य विप्रणाश्चाकृतस्यागमनं खलु ।
अनित्यत्वे मते जीवे स्यातां दोषौ दुरुद्धरौ ॥१९॥

आत्मा शरीरतो भिन्नो "मम देहः" प्रतीतितः ।
जीवे तादृक्प्रतीतेश्च प्राणधीन्द्रियभिन्नता ॥२०॥

शेषत्वाणुत्वधर्मेभ्यो जीवो ब्रह्मविलक्षणः ।
बद्धः स कर्मभिर्बद्धो मुक्तो मुक्तश्च कर्मभिः ॥२१॥

प्रारब्धमुपभुज्याथ देहं त्यक्त्वाऽर्चिरादिना ।
साकेतेऽष्टगुणैर्युक्तो मुक्तो रामानुभावकः‌ ॥२२॥

श्रीरामस्य प्रपत्त्या वा भक्तया मुक्तो भवेन्नरः ।
जीवाः परस्परं भिन्नाः सुखिदुःखिव्यवस्थया ॥२३॥

"नित्यो नित्यानामि" त्येवं श्रुत्यां नाना हि ते श्रुताः ।
ब्रह्मणो रूपहीनत्वात् प्रतिबिम्बा न तस्य ते॥

२४॥

अचेतनमचित्तत्त्वं चतुर्धा सम्प्रकीर्त्तितम ।
कालश्च प्रकृतिः शुद्धसत्त्वं ज्ञानं तथैव च ॥२५॥

कालो जड़ो विभुर्द्रव्यं खण्डाखण्डेतिभेदतः ।
द्विविधः स निमेषादिः खण्डोऽनित्यः प्रकीर्त्तितः ॥२६॥

भूतादिव्यवहाराणां कारणं काल एव हि ।
नित्यस्त्वखण्डकालो हि नित्यधाम्नि न स प्रभुः ॥२८॥

सत्वादित्रिगुणाधारः प्रकृतिः परिकीर्त्तिता ।
अचेतना परार्था सा नित्या सततविक्रिया ॥२८॥

अनात्मनि शरीरे सा चात्मबुद्धिविधायनी ।
आत्मनि परतन्त्रे सा स्वातन्त्र्यबुद्धिकारिणी ॥२९॥

पुरुषार्थत्वबुद्धिं सा त्वैश्वर्यादौ करोति हि ।
आत्मन्यनीश्वरे चापि सा करोतीशतामतिम् ॥३०॥

रामशेषेषु जीवेषु बोधयत्यन्यशेषताम् ।
करोत्युपायबुद्धिं च साऽनुपाये तथैव हि ॥३१॥

सत्वं रजस्तम इति गुणेषु प्रकृतेरथ ।
वैषम्याच्च भवन्तीह विकारा महदादयः ॥३२॥

चतुविंशतिरूपा तत् प्रकृतिः परिकीर्त्तिता ।
प्रकृतेश्च महास्तस्मादहङ्कारस्त्रिधा ततः‌ ॥३३॥

सात्विकादिन्द्रियाणि स्युरेकादशविधानि हि ।
ज्ञानकर्मेन्द्रियत्वाभ्यां द्विधा, तत्रादिमानि तु ॥३४॥

मनः श्रोत्रं च चक्षुश्च त्वग्घ्राणरसनानि च ।
वाक्पाणिपादपायूपस्थाख्यान्यन्त्यानि पञ्च हि ॥३५॥

तामसाहङ्कृतेश्चाथ शब्दतन्मात्रकोद्भवः ।
ततो व्योम ततः स्पर्शस्ततो वायुश्च वायुतः॥

३६॥

रूपतन्मात्रकं जातं तस्मात् तेजो रसस्ततः ।
रसादापस्तथा चाद्भ्यो गन्धो गन्धाद् वसुन्धरा ॥३७॥

राजसाहङ्कृतिः प्रोक्ता तूभयो: सहकारिणी।
पञ्चीकृत्य च भूतेभ्यो रामो जगत् करोति हि ॥३८॥

श्रोत्रादिविषयास्तत्राद्रव्यशब्दादयो गुणाः ।
परिणामो जगत् सत्यं सद्वारको हि ब्रह्मणः ॥३९॥

"तमसः परस्तादे" वं श्रुतिभिः परिवर्णितम् ।
शुद्धसत्त्वाश्रयो द्रव्यं शुद्धसत्त्वं प्रकीर्त्तितम् ॥४०॥

नित्यनामथ मुक्तानामीश्वरस्य तथैव च।
कालावश्यं च नित्यं च भोगस्थानादि तन्मतम्॥

४१॥

प्राप्यते तद्धि भक्त्या च प्रपत्त्या चार्चिरादिना ।
रामाधीनं च तद्धाम यद् गत्वा न निवर्त्तते ॥४२॥

ज्ञानं निरूपितं चाथ राम ईशो निरूप्यते।
यस्य भक्त्या प्रपत्त्या च सायुज्यं प्राप्यते ध्रुवम्॥

४३॥

श्रीरामोऽस्ति परब्रह्म विभूतिद्वयनायकः ।
उपादानं निमित्तं च जगतोऽस्य मतः श्रुतौ ॥४४॥

विकारः सम्मतो यस्माच्चिदचितोः प्रकारयोः।
प्रकारिणि ततो रामे चाक्षता निर्विकारता ॥४५॥

सर्वशक्तिरदोषोऽथ रामो दिव्यगुणार्णवः ।
आर्त्तादिभिश्चतुर्भिश्चोपास्यो मोक्षप्रदायकः ॥४६॥

जगज्जन्मादिलीलश्च भगवान् विभुरव्ययः ।
सच्चिदानन्दरूपश्च सीतानाथः परेश्वरः ॥४७॥

आराध्यः फलदश्चाथ जनानां सर्वकर्मणाम्।
दिव्यदेहोऽतिरम्यश्च योगिध्येयश्च सर्ववित् ॥४८॥

परो व्यूहस्तथाऽन्तःस्थो विभवोऽर्चावतारकः ।
पञ्चधैवं स्थितः सर्वशेषी सर्वशरीरकः ॥४९॥

चिदचिद्भ्यां विशिष्टत्वाद् विशिष्टं ब्रह्म मन्यते ।
ब्रह्मणो देह रूपत्वाच्चिदचितोः प्रकारता॥

५०॥

सूक्ष्माभ्यां चिदचिद्भ्यां हि विशिष्टं ब्रह्म कारणम्।
स्थूलाभ्यां चिदचिद्भ्यां तद् विशिष्टं कार्यमुच्यते ॥५१॥

एकत्वं हि श्रुतौ यस्मात् कार्यकारण ब्रह्मणोः ।
विशिष्टाद्वैतसिद्धान्तस्ततोऽदोषश्च वैदिकः ॥५२॥

रामानन्दार्यसच्छिष्यसुखानन्दार्यनिर्मिता ।
सिद्धान्तबोधिनी भूयाच्छ्रुतिसिद्धान्तदीपिका ॥५३॥

॥ इति श्रीसुखानन्दाचार्यकृतं श्रुतिसिद्धान्तदीपिका सम्पूर्णम् ॥

namaskṛtya paraṃ brahma sītayā saha rāghavam ।
ānandabhāṣyakṛdrāmānandācāryaṃ samāśrayē ॥1॥

pādapadmaṃ gurōrnattvā saṃsārārṇavatārakam ।
kurvē siddhāntabōdhāya śrutisiddhāntadīpikām ॥2॥

viśiṣṭādvaitanāmā hi siddhānta: śrutisammataḥ ।
"sadēva sōmyēdamagrē" ityētachrutimānataḥ ॥3॥

tatra cidacidīśētibhēdāt tattvaṃ tridhā matam ।
"kṣaraṃ pradhānami "tyētacchrutēstatra pramāṇatā ॥4॥

tatra jñānasvarūpō'ṇuścidarthō jīva ucyatē ।
parāgathājaḍaṃ nityaṃ vibhu jñānaṃ hi tadguṇaḥ ॥5॥

saṃyōgagatimattvācca dravyatvamubhayōrmatam ।
parēṇa jñānavēdyō'pi svātmā svēnāpi gṛhṛtē ॥6॥

vikāritā matā jñānē nātmani sā hi sammatā ।
saṅkōcaśca vikāsaśca vikārau sammatau matau ॥7॥

"ahaṃ jānāmi" ityēṣā pratīti: sarvasammatā ।
jñānāśrayastataścātmā jñānaṃ guṇastathātmanaḥ ॥8॥

ātmatajjñānayōścātha prakāśabhūtayōstathā ।
ādhārādhēyabhāvō hi dīpatatprabhayōriva ॥9॥

viṣayāṇāṃ prakāśasya kālē jñānaṃ prakāśatē।
prakāśatē sadā cātmā dharmibhūtaḥ sanātanaḥ ॥10॥

anukūlastathā caikaḥ sphuratyātmā sadaiva hi।
jñānaṃ cāpyanukūlatvāt sukharūpaṃ mataṃ budhaiḥ ॥11॥

"ahaṃ sukhaṃ kilāsvāpsami" tthaṃbhūtapratītitaḥ ।
ātmā sukhasvarūpō'tra svasmai ca svaprakāśatā ॥12॥

jñānē nityavibhūtau ca parasmai svaprakāśatā ।
svānyanirvāhakatvēna dīpavat tatra sā matā ॥13॥

aṇutvē'pyātmanastasya jñānaṃ vibhu yatastataḥ ।
sukhaduḥkhōpalabdhirhi bhālādau sammatā budhaiḥ ॥14॥

ēkakālē tathā'nēkakāyagrahaśca yōginām ।
śrutaṃ jñānasya nityatvaṃ "na vijñātu" ritiśrutau ॥15॥

utkrāntigamanādibhyaścātmā'ṇurna vibhurmataḥ ।
"ēṣō'ṇurātmā" ityēvamaṇutvaṃ cātmanaḥ śrutam ॥16॥

bālasya stanyapānē hi pravṛttērnityatā''tmanaḥ ।
"ajō nityaḥ śāśvatō'yam" pramāṇaṃ tatra vidyatē ॥17॥

madhyamaparimāṇatvē tvātmā'nityō bhavēt kila ।
sāvayavatvahētōrhi lōkē ghaṭapaṭādivat ॥18॥

kṛṃtasya vipraṇāścākṛtasyāgamanaṃ khalu ।
anityatvē matē jīvē syātāṃ dōṣau duruddharau ॥19॥

ātmā śarīratō bhinnō "mama dēhaḥ" pratītitaḥ ।
jīvē tādṛkpratītēśca prāṇadhīndriyabhinnatā ॥20॥

śēṣatvāṇutvadharmēbhyō jīvō brahmavilakṣaṇaḥ ।
baddhaḥ sa karmabhirbaddhō muktō muktaśca karmabhiḥ ॥21॥

prārabdhamupabhujyātha dēhaṃ tyaktvā'rcirādinā ।
sākētē'ṣṭaguṇairyuktō muktō rāmānubhāvakaḥ‌ ॥22॥

śrīrāmasya prapattyā vā bhaktayā muktō bhavēnnaraḥ ।
jīvāḥ parasparaṃ bhinnāḥ sukhiduḥkhivyavasthayā ॥23॥

"nityō nityānāmi" tyēvaṃ śrutyāṃ nānā hi tē śrutāḥ ।
brahmaṇō rūpahīnatvāt pratibimbā na tasya tē॥

24॥

acētanamacittattvaṃ caturdhā samprakīrttitama ।
kālaśca prakṛtiḥ śuddhasattvaṃ jñānaṃ tathaiva ca ॥25॥

kālō jaḍa़ō vibhurdravyaṃ khaṇḍākhaṇḍētibhēdataḥ ।
dvividhaḥ sa nimēṣādiḥ khaṇḍō'nityaḥ prakīrttitaḥ ॥26॥

bhūtādivyavahārāṇāṃ kāraṇaṃ kāla ēva hi ।
nityastvakhaṇḍakālō hi nityadhāmni na sa prabhuḥ ॥28॥

satvāditriguṇādhāraḥ prakṛtiḥ parikīrttitā ।
acētanā parārthā sā nityā satatavikriyā ॥28॥

anātmani śarīrē sā cātmabuddhividhāyanī ।
ātmani paratantrē sā svātantryabuddhikāriṇī ॥29॥

puruṣārthatvabuddhiṃ sā tvaiśvaryādau karōti hi ।
ātmanyanīśvarē cāpi sā karōtīśatāmatim ॥30॥

rāmaśēṣēṣu jīvēṣu bōdhayatyanyaśēṣatām ।
karōtyupāyabuddhiṃ ca sā'nupāyē tathaiva hi ॥31॥

satvaṃ rajastama iti guṇēṣu prakṛtēratha ।
vaiṣamyācca bhavantīha vikārā mahadādayaḥ ॥32॥

catuviṃśatirūpā tat prakṛtiḥ parikīrttitā ।
prakṛtēśca mahāstasmādahaṅkārastridhā tataḥ‌ ॥33॥

sātvikādindriyāṇi syurēkādaśavidhāni hi ।
jñānakarmēndriyatvābhyāṃ dvidhā, tatrādimāni tu ॥34॥

manaḥ śrōtraṃ ca cakṣuśca tvagghrāṇarasanāni ca ।
vākpāṇipādapāyūpasthākhyānyantyāni pañca hi ॥35॥

tāmasāhaṅkṛtēścātha śabdatanmātrakōdbhavaḥ ।
tatō vyōma tataḥ sparśastatō vāyuśca vāyutaḥ॥

36॥

rūpatanmātrakaṃ jātaṃ tasmāt tējō rasastataḥ ।
rasādāpastathā cādbhyō gandhō gandhād vasundharā ॥37॥

rājasāhaṅkṛtiḥ prōktā tūbhayō: sahakāriṇī।
pañcīkṛtya ca bhūtēbhyō rāmō jagat karōti hi ॥38॥

śrōtrādiviṣayāstatrādravyaśabdādayō guṇāḥ ।
pariṇāmō jagat satyaṃ sadvārakō hi brahmaṇaḥ ॥39॥

"tamasaḥ parastādē" vaṃ śrutibhiḥ parivarṇitam ।
śuddhasattvāśrayō dravyaṃ śuddhasattvaṃ prakīrttitam ॥40॥

nityanāmatha muktānāmīśvarasya tathaiva ca।
kālāvaśyaṃ ca nityaṃ ca bhōgasthānādi tanmatam॥

41॥

prāpyatē taddhi bhaktyā ca prapattyā cārcirādinā ।
rāmādhīnaṃ ca taddhāma yad gatvā na nivarttatē ॥42॥

jñānaṃ nirūpitaṃ cātha rāma īśō nirūpyatē।
yasya bhaktyā prapattyā ca sāyujyaṃ prāpyatē dhruvam॥

43॥

śrīrāmō'sti parabrahma vibhūtidvayanāyakaḥ ।
upādānaṃ nimittaṃ ca jagatō'sya mataḥ śrutau ॥44॥

vikāraḥ sammatō yasmāccidacitōḥ prakārayōḥ।
prakāriṇi tatō rāmē cākṣatā nirvikāratā ॥45॥

sarvaśaktiradōṣō'tha rāmō divyaguṇārṇavaḥ ।
ārttādibhiścaturbhiścōpāsyō mōkṣapradāyakaḥ ॥46॥

jagajjanmādilīlaśca bhagavān vibhuravyayaḥ ।
saccidānandarūpaśca sītānāthaḥ parēśvaraḥ ॥47॥

ārādhyaḥ phaladaścātha janānāṃ sarvakarmaṇām।
divyadēhō'tiramyaśca yōgidhyēyaśca sarvavit ॥48॥

parō vyūhastathā'ntaḥsthō vibhavō'rcāvatārakaḥ ।
pañcadhaivaṃ sthitaḥ sarvaśēṣī sarvaśarīrakaḥ ॥49॥

cidacidbhyāṃ viśiṣṭatvād viśiṣṭaṃ brahma manyatē ।
brahmaṇō dēha rūpatvāccidacitōḥ prakāratā॥

50॥

sūkṣmābhyāṃ cidacidbhyāṃ hi viśiṣṭaṃ brahma kāraṇam।
sthūlābhyāṃ cidacidbhyāṃ tad viśiṣṭaṃ kāryamucyatē ॥51॥

ēkatvaṃ hi śrutau yasmāt kāryakāraṇa brahmaṇōḥ ।
viśiṣṭādvaitasiddhāntastatō'dōṣaśca vaidikaḥ ॥52॥

rāmānandāryasacchiṣyasukhānandāryanirmitā ।
siddhāntabōdhinī bhūyācchrutisiddhāntadīpikā ॥53॥

॥ iti śrīsukhānandācāryakṛtaṃ śrutisiddhāntadīpikā sampūrṇam ॥